Ráðstefna um staðalmyndir kvenna 8.3.2006
Kæru ráðstefnugestir.
Eins og sannur Íslendingur - ef ég má fylgja einum fordómi gagnvart Íslendingum almennt - þá skrifaði ég erindið mitt á síðustu stundu þótt ég sé búin að ganga með það í langan tíma. Þannig að ég verð að bæta einu við í yfirskriftina og það er spurningin:
Er ég nógu útlensk fyrir ykkur? –
Ímynd kvenna af erlendum uppruna
Þegar ég byrjaði að vinna í Samtökum kvenna af erlendum uppruna á Íslandi þá voru viðbrögðin af hálfu íslensks fólks í kringum mig eiginlega oft að það lét í ljós hvað það var hissa. “Nú, þarft þú að vera í þessu?” eða “Og ég sem hélt að þér liði vel hérna...” Ég var nokkurn tíma að átta mig á hvað fólk átti eiginlega við. Ég er nú einu sinni útlensk kona, eða hvað?
Einn daginn sat ég í móttökunni í Alþjóðahúsinu með samstarfskonu minni sem er frá Bandaríkjunum og á, eins og ég, börn með íslenskum manni sínum. Inn kom nemandi frá Kennaraháskólanum með áhugavert rannsóknarverkefni. Hún ætlaði að taka viðtöl við erlenda foreldra í sambandi við hvernig þeir upplifa skólagöngu barna sinna hér á landi. Við ætluðum strax að fara að segja frá á fullu, við höfðum svo margt að segja sem okkur fannst svo óskiljanlegt í íslenska skólakerfinu, en konan varð hálfvandræðaleg á svipinn og sýndi okkur ekki mikinn áhuga. Og til að stoppa okkur endanlega spurði hún hvort það ynnu ekki fleiri útlendingar hérna og við sögðum, jú það væri til dæmis kona frá Palestínu. Og við það lifnaði vísindamaðurinn okkar við og kvaðst ætla að tala við hana frekar og komst þannig að orði: “Ég er að leita að – þið vitið – meira svona krassandi dæmi?”
Að hverju var hún að leita? Af hverju vorum við vestrænar konur ekki nógu spennandi viðfangsefni fyrir hana? Hvaða mynd hafði hún af útlendingum og þá sér í lagi erlendum konum?
Í íslensku fyrir útlendinga við Háskóla Íslands lásum við smásöguna "Kinnhestur" eftir Kristínu Marju Baldursdóttur sem fjallar um mann sem hætti að geta sofið eftir að konan hans hafði gefið honum kinnhest að honum sofandi. Þetta var uppreisn hennar eftir margra ára kúgun og heimilisofbeldi sem konan hafði þolað þegjandi. Konan var ekki nefnd á nafn og hvergi var á útlit hennar minnst nema að hún sé lítil og kraftlaus, en henni var hins vegar lýst sem harðduglegri, sparsamri í öllu sem snerti sjálfa sig, prjónandi og saumandi á börnin sín. Og það var í því samhengi að kennarinn spurði okkur hvort við sæjum þetta ekki að hún hlyti að vera útlensk þar sem íslenskar konur eru ekki svona duglegar, kunna ekki lengur að prjóna og sauma.
En hvaðan kom þessi túlkun í raun og veru? Ég þekki reyndar margar íslenskar konar sem prjóna af mikilli fagmennsku og sjálf hef ég loksins klárað eina peysu fyrir þriðja barnið mitt sem ég byrjaði fyrir það fyrsta. En myndi maður túlka persónu þannig bara út frá því? Hver var heildarmyndin af þessari konu? Jú, hún var afskaplega lítil í sér, þoldi ofbeldi eiginmannsins, sem var drykkjufelldur verkamaður, árum saman, hafði ekkert sjálfstraust, var aldrei að splæsa peningum á sjálfa sig og fór ekki neitt nema í vinnuna og heim aftur. Var hún í einu orði ekki bara aumingi? Og var hún kannski ekki frekar talin útlensk kona vegna þessa? Ég las söguna aftur og jú, ég held að það geti vel verið að þessi túlkun sé eitthvað í samræmi við ætlun höfundarins. Spurningin er þá bara hvort hún var að leika sér með staðalímyndir erlendra kvenna eða hvort hún fylgdi þeim einfaldlega eftir.
Er það kannski þess vegna að fólki finnst að ég hef ekkert að gera í slíkum samtökum? Af því ég lít ekki út fyrir að hafa verið pöntuð á netinu af lágmenntuðum eiginmanni sem er að lemja mig?
Við vitum að heimilisofbeldi er því miður raunveruleiki sem allt of margar erlendar konur á Íslandi búa við og við þegjum svo sannarlega ekki yfir því, en er ekkert annað sem manni dettur í hug þegar verið er að tala um erlendar konur? Það er nefnilega svo margt sem við höfum fram að færa, við höfum allar náð langt, alla leið hingað!
Það getur vel verið að hvergi annars staðar í heiminum sé þátttaka kvenna í atvinnulífi eins há og þátttaka erlendra kvenna í íslensku atvinnulífi, nefnilega yfir 90%. En hvað um myndina af erlenda skurðlækninum í skúringum? Að vísu er oft erfitt fyrir erlendar konur að fá vinnu við hæfi og ferlið við að fá menntun sína viðurkennda er allt of flókið og tímafrekt. Ég veit um hjúkrunarfræðing sem eyddi síðastu 4 árum í það að hlaupa fram og til baka á milli Háskólans, menntamála- og heilbrigðismálaráðuneyta án þess að fá endanlegt svar um viðurkenningu á námi sínu, en eftir því sem ég best veit ætlar hún ekki að gefast upp.
Það er flókið mál að flytja til útlanda, að komast yfir menningarsjokkið og glíma við þær takmarkanir sem við stöndum frammi fyrir þegar við tölum ekki tungumálið og það er ekki einfalt að læra íslensku, það var það ekki fyrir mig og móðurmál mitt er nokkuð skylt íslenskunni, getið þið ímyndað ykkar hvernig það er fyrir konur sem ólust upp við að skrifa frá hægri til vinstri? En margar erlendar konur ná því alveg ótrúlega vel, við tölum alltaf um það að íslenskan sé lykillinn að aðlögun í samfélaginu og allir sem hafa kennt á tungumálabraut framhalds- og háskólanna geta sagt frá því hvernig konur flykkjast þangað í svo miklu meiri mæli en karlmenn og ég held ekki að það sé öðruvísi ef við lítum á erlendar konur.
Ég er svo djörf að ég þori að fullyrða að ég hef lausn á því hvernig þessi sambúð okkar getur gengið upp og það felst einfaldlega í því að kynnast betur. Ég vil að þið opnið augu ykkar fyrir því að við erum fjölbreyttar og höfum margt fram að færa. Ég vil að hver útlensk mamma þar sem barnið byrjar í skólanum fái íslenska mömmu sér við hlið sem segir henni hvernig þetta virkar með bekkjarkvöldin og íslensku jólasveinana, ég vil að hver ný útlensk kona í fyrirtæki fái íslenska konu sér við hlið sem útskýrir launaseðilinn og segir henni að það þurfi ekki að borga fyrir ábót á kaffinu.
Ég held nefnilega að uppbygging á slíkum persónulegum tengslum sé eitthvað sem konur alls staðar úr heiminum kunna lagið á. Og þetta er ekki bara leið fyrir erlendar konur til að aðlagast íslensku samfélagi, þetta er líka leið fyrir íslenskar konur að aðlagast breyttu, fjölmenningarlegra samfélagi hér á Íslandi. Hleypið þið okkur inn í saumaklúbbinn og ég lofa ykkur að þið fáið líka eitthvað til baka – með opnum huga er hægt að læra svo margt, sama hvort það er að búa til almennilegt Kebab eða kannski að læra eitthvað í tungumáli sem þið mundið aldrei nenna að fara á kvöldnámskeið í. Og ég vil líka að þið komið allar/öll á Þjóðahátíð núna 26. febrúar, þar getið þið hitt margar útlenskar konur og upplifað eitthvað sem mér finnst svo mikilvægt að koma á framfæri - nefnilega hvað það getur verið ótrúlega skemmtilegt að vera útlensk kona.
Sabine Leskopf
